Son birkaç yazımda Yeşilçam filmlerine kafayı takmış hâldeyim. Yine klasik bir Yeşilçam filmi olan Deli Deli Küpeli'yi konuşmak istiyorum.
1986 yılında çekilen film, Kartal Tibet'in hem senaristliğini hem
de yönetmenliğini yaptığı bir yapımdır. Aslında film, aynı adlı tiyatro oyunu
Buzlar Çözülmeden'den uyarlanan filmin uyarlamasıdır.
Açıkçası, tipik bir eleştirel Kemal Sunal filmidir. Yalnız, bazı
detayları üzerinde durmak istiyorum.
Film, 12 Eylül 1980 darbesi döneminde geçer.
Uyarlandığı film ise 27 Mayıs darbesini temel alır. Neyse, uzatmayalım…
Film, kaymakam rolündeki Kemal Sunal'ın
notlarını yazdığı sahneyle başlar. Ardından birden, geçmişe dönüşle akıl
hastanesinin koğuşuna gideriz. Kemal Sunal'ın canlandırdığı karakter sinir
hastasıdır. Ara sıra sinir harbi geçirir ve kendisini savaşta zanneder. Bu
durum sık yaşanmasa da başına gelmektedir. Ancak akıl hastanesinde kalmaktan da
rahatsızdır ve oradan kaçmayı planlar. Kendini hâkim sanan bir başka hastayla
bir yolunu bulup hastaneden kaçarlar. Yolları, buzla kaplı ve dış dünyayla
bağlantısı kesilmiş bir kasabaya düşer. Soğuktan korunmak için kaymakamlık
binasına sığınırlar.
Bu sırada kasabanın durumunu anlatmak üzere
kasabaya dönüyoruz. Halk perişan hâldedir. Oduncu, tekel olduğu için fiyatları
fahiş rakamlara yükseltmiştir. İsyan edenlere ise “Almayın kardeşim, zorla mı?”
demektedir. Fırıncı da aynı şekilde ekmeği fahiş fiyata satar. Onun bahanesi de
“Toptancı una zam yaptı”dır.
Bir isim var ki çok garip: Tüccar Hacı
Karamuratoğlu… Kendisi gayet dindar biridir. Ancak arka kapıdan karaborsada tüp
satar. Mezbahasında at ve eşek eti, hatta ölmüş eşek eti bile satar. Bunu da
Allah için yaptığını, yollar kapalı olduğu için milletin etsiz kalmasını
istemediğini söyleyerek savunur.
Tefeci Mahmut Ağa, ipotek karşılığında faizle
borç para vermektedir. Bütün kasaba ona borçlanmıştır ve insanlar faizlerini
bile ödeyememektedir.
Bir de Avukat Şeref Haktanır vardır. Yukarıda
saydığım kişilerin pis işlerini yürütmektedir. Şeref, Şerefli Parti isimli
partinin başkanıdır; partisi 12 Eylül sürecinde kapatılmıştır.
Bu statükonun korunması, dönen pis çarkın
dönmeye devam etmesi için bir maşaya ihtiyaç vardır. Bu kişi de eşkıya
Yılanoğlu'dur. Tüccar Hacı Karamuratoğlu'nun dükkânını taşlayan bir genci “dize
getirmek” ve düzenin bozulmasını önlemek için Avukat Şeref Haktanır,
Yılanoğlu'na haber salar. Yılanoğlu dağdan kasabaya iner ve kahvede o genci
evire çevire döver. Döverken söylediği sözler çarpıcıdır: “Anarşist misin sen
ulan?”, “Kasabanın asayişi benden sorulur.”, “Dininde, namazında, niyazında
olan bir tüccarın camını nasıl taşlarsın?” En sonunda kasabalıya hitap ederken
“Ey ehl-i din” gibi sözler söyler.
Bütün bunlar, kasabada kaymakam olmamasına
bağlanmaktadır. Deli Çavuş isimli Kore gazisi, kaymakamlığın hademesidir.
Kahvede sürekli bu konu konuşulur. Kasaba ahalisi durmadan ona ve kaymakamlığın
kâtibine kaymakamın ne zaman geleceğini sorar. İleride ayrıca irdeleyeceğim
ilginç bir sahne vardır: Kasabalı kahvede televizyon izlerken Kenan Evren
ekrana çıkar. 12 Eylül sürecinde geçen bu sahnede kasabalılar Evren'i alkışlar,
Deli Çavuş ayağa kalkıp selam durur. Kasabalılar da sürekli, “Ne olur sanki şu
12 Eylül kasabamıza gelse de şunlardan kurtulsak!” diye konuşur.
Kasaba şöyle dursun, biz delilerimize geri
dönelim. Kaymakamlığa sığınan delilerimizden Kemal Sunal'ın filmde bir ismi
yoktur; kendisine sürekli kaymakam denir. Odanın boş olduğunu görünce kaymakam
koltuğuna oturur ve yorgunluktan uykuya dalar. Kendini hâkim sanan diğer hasta
ise başka bir koltuğa uzanır, üzerine hâkim cübbesini örter ve o da uyur. Deli
Çavuş, kaymakamlığın ışığının yandığını görünce kontrol etmek ister. Odaya
girdiğinde bizimkileri orada görür ve onları yeni gelen kaymakam ile hâkim sanır.
“Müjde, müjde!” nidalarıyla kaymakamın geldiğini kasabalıya haber verir.
Kaymakamın geldiği haberi kasabaya bomba gibi
düşer. Avukat Şeref, Mahmut Ağa ve tüccar Hacı Karamuratoğlu telefonda
şaşkınlık içinde konuşurlar. Hemen bir tören düzenlenir, bando getirilir;
öğrenciler ve halk orada toplanır. Tabii delilerimiz olup bitenden habersiz
hâlâ uyumaktadır. Bando birden çalmaya başlayınca korkarlar. O sırada Deli
Çavuş odaya girip “Kaymakam bey!” der. “Ne kaymakamı?” diye itiraz etseler de
yakalanmamak için duruma uyum sağlar ve rolleri kabul ederler. Böylece
kendisini savaşta zanneden delimiz kaymakam, kendisini hâkim sanan delimiz de
hâkim oluverir. Balkona çıkıp kısa bir konuşma yaparlar; hatta saçmalarlar
bile. Ancak kimse bir şey anlamaz. Kaymakamın son cümlesi şudur: “Bu soğukta bu
çocukların yeri burası değil, okuldur. Bir daha böyle cafcaflı törenler
istemiyorum.”
İçeri girdiklerinde hava çok soğuk olduğu için
üşümeye devam ederler. Kâtip, “Gaz bitti, odun da çok az,” der. Kaymakamın gözü
dosyalara ilişir ve hepsini boşaltmaya başlar. “Bunları yakın,” der. Kâtip
engel olmaya çalışıp bunların önemli evraklar, kasabalının dilekçeleri olduğunu
söyler. Kaymakam ise “Dosyaların içinde durdukları sürece ne işe yararlar?
Dilekçeyi kaldırdım, herkes bizzat gelip derdini anlatacak,” der. Konuşma
sırasında Deli Çavuş'u beğenir ve ona artık hademe değil, kendi özel yaveri olacağını
söyler.
Biraz ısınınca kaymakam Deli Çavuş'a dönüp
“Ee, bu kasabayı anlat hele, neler dönüyor burada?” diye sorar. Deli Çavuş,
“Gel de kendin gör,” der. Tüfeğini kuşanır; kaymakam, hâkim ve jandarma
komutanı kasabayı teftişe çıkar. İlk durak oduncudur. Kaymakam odunun fiyatını
öğrenince halka döner ve fiyatı düşürür. Ayrıca odunlara el konulduğunu söyler.
Oduncu bunun kanuna aykırı olduğunu savunur. Kaymakam hâkime döner; hâkim de
usule uygun olduğunu söyler. Herkes ihtiyacı kadar odun alır. Sonraki durak
fırındır. Kaymakam fırının önünde şikâyetleri dinler. Ekmek de çok pahalıdır;
fiyatı düşürülür ve ceza olarak bir gün boyunca bedava ekmek verilmesine karar
verilir. Ancak fırıncı, toptancının una zam yaptığını söyler.
Toptancımız Hacı Karamuratoğlu'dur. Kaymakam
dükkânına gelir ve doğrudan “Neden un fiyatlarına zam yaptın?” diye sorar.
Tüccar, “Ayrı bir yerde, baş başa konuşalım,” der. Kaymakam ise “Olmaz,
tutuklusun,” diye cevap verir. Hacı, ne olduğunu anlamadığını söylese de
kaymakam devam eder. Halka çamur gibi yağ, kepekli un ve süpürge tohumlu
ürünler sattığını söyleyerek suçlarını sıralar. Ardından hâkime dönüp cezasını
hemen vermesini ister. “Kırk katır mı, kırk satır mı?” diye sorar. Hacı alay
etmek için “Oldu olacak, asın beni,” der. Bu ceza da hemen kabul edilir.
Sonraki sahne darağacı sahnesidir.
Darağacı sahnesi yine ironiktir; bunu ileride
irdeleyeceğim. Tüccar Hacı Karamuratoğlu direnmeye çalışır: “Asamazsınız beni
ey Müslümanlar! Mahkemesiz adam asılır mı?” der. Kaymakam ise “Uzatma be,
iskemleye bir tekme, bitti gitti işte,” diye karşılık verir. Hâkim de “Canım
sıkılıyor, bir mahkeme kuralım. Sen istersen ben yine asarım,” der.
Mahkeme kurulur ve saçma sapan sebeplerle
cezalar verilir. Örneğin hangi takımı tuttuğu sorulur. Teyzesinin kızının
adının Emine olduğunu öğrenince “Oy Oy Emine” türküsünü söylemeye başlarlar.
Sonra ona acıdıklarını söyleyip asmaktan vazgeçer, müebbet hapis cezası
verirler.
Sonraki sahnede Avukat Şeref kaymakamın
odasına dalar ve yapılan bütün işleri protesto ettiğini söyler. Kaymakam, “Ne,
pırasalı rosto mu yapıyorsun?” diye karşılık verir. Şeref devam eder; kaymakamı
oduncunun ve fırıncının mallarına el koymakla, ayrıca Hacı'nın tutuklanmasıyla
suçlar. Kaymakam “Sen kimsin be?” diye sorar. Avukat kendisini tanıtınca
kaymakam onu küçümser: “Vay vay, sen şu iş takipçisi, rüşvetçi, kapatılan o
cafcaflı partinin başkanı!” Avukat, kaymakamın yağma yaptırdığını söyler;
kaymakam ise halkın malları halkın parasıyla aldığını belirtir. Avukat ticaret
özgürlüğünden bahseder. Kaymakam ciddileşir: “Kanun namuslu halkı korusun diye
var. Namussuzu koruyacaksa kanunu kaldırıyorum,” der. Avukat mahkemeden söz
edecek olur; kaymakam onu da kaldırdığını söyler. Halkın acısını dindirmek için
yapamayacağı şey olmadığını belirtir. Ardından hâkime dönüp üçünü de
götürmesini ve sopa çektirmesini emreder.
Olayların sıcaklığı sırasında kâtibe dönüp
kasabanın zenginlerinden içme suyu için para alacağını söyler. Kâtip, bunun
adının vergi olduğunu ve vergiyi devletin koyduğunu belirtir. Kaymakam iyice
hiddetlenir: “Devlet de hükümet de benim!” diyerek kâtibi kovar. Daha sonra
Deli Çavuş kendisine bir altıpatlar hediye edecektir.
Kahveye girerler. Kış olduğu ve yollar kapalı
bulunduğu için erkekler kahvede pineklemektedir. Kaymakam, hiç değilse
kasabanın içindeki yolları temizlemelerini ve iç yolları açık tutmalarını
ister. Kahveci itiraz ederek bunun kanunen yasak olan angarya olduğunu söyler.
Kaymakam ise insanların burada oturup çay kahve içerek onun para kazanmasını
sağladığını belirtir ve “Olmaz, kanunu değiştiriyorum,” der.
Bu sırada oduncu, fırıncı ve avukat kendi
aralarında konuşur. Acaba kaymakama rüşvet mi verseler? Belki de rüşvet almak
için numara yapıyordur, diye düşünürler. Kasabanın zengini Mahmut Ağa'ya
giderler. Bir kese dolusu altını kâtibin eline tutuşturup kaymakamın odasına
bıraktırırlar. Kâtibe de isimlerini söylememesini tembih ederler. Kaymakam
altınları görünce morali bozulur. Altınların kimden geldiğini merak eder ve
kâtibi sıkıştırır, ancak kâtip söylemez. Kaymakam ceza olarak kâtibi koşturur,
ardından kamçılar. Sonunda kâtip dayanamaz ve altınları Mahmut Ağa'nın
gönderdiğini itiraf eder.
Kaymakam Mahmut Ağa'nın bürosuna gider. Bu
sırada oduncunun, fırıncının ve tüccarın dükkânlarında onu takip eden,
kaymakama hayran olan kız da oradadır. Tefecinin borcunu ödemeye gelmiştir.
Kaymakam, “Peşimden gel de faiz nasıl ödenirmiş gör,” diyerek poz keser. Odaya
girdiklerinde Mahmut Ağa'ya artık kasabadan hiç kimsenin ona borcu olmadığını
söyler. Borç senetleri geçersizdir. Mahmut Ağa bunun mümkün olamayacağını
söylese de kaymakam hükmünü vermiştir. Hatta hâkime dönüp “Af çıktı değil mi?”
diye sorar; hâkim de “Evet, af çıktı,” der. Ağa hemen telefona sarılıp avukatla
görüşür. Ardından soluğu kaymakamın yanında alırlar. Az önceki sahnenin benzeri
yaşanır. Avukat yine kanundan ve nizamlardan bahseder. Kaymakam, ipotek edilen
bütün toprakların asıl sahiplerine verilmesini emreder; aksi hâlde
asılacaklarını söyler. Mahmut Ağa pazarlık etmeye çalışsa da emir kesindir. Bu
sırada Deli Çavuş, onların tabut ölçülerini almak için boylarını
karışlamaktadır. Mahmut Ağa pes eder. Kaymakam, “Affettim sizi, tamam, barışalım,”
der. Kodeste unutulan Hacı'yı sorar; sonra onu da hatırlayıp affeder. Bir
barışma yemeği düzenlenir. Kaymakam son bir ders vermek için eti Hacı
Karamuratoğlu'nun mezbahasından getirtmiştir. Yani sofradaki et eşek etidir.
Masadakiler “Hani barışmıştık?” diye itiraz etseler de kaymakam, “Bu size son
dersim. Ayağınızı denk alın,” der.
Ancak rahat durmazlar. Önce kaymakamı rezil
etmeye çalışırlar ama başaramazlar. Sonunda eşkıya Yılanoğlu'na gidip suikast
düzenletmeye karar verirler. Eşkıya, “Devletin koskoca kaymakamı bu; diğer
verdiğiniz işlere benzemez, çok para lazım,” der. Yine de anlaşırlar. Bir gece
kaymakam, Hatice'nin yani kendisine hayran olan kızın evine davetlidir.
Kaymakam da Hatice'den hoşlanmaktadır. Makamını Deli Çavuş'a emanet eder. Deli
Çavuş sarhoş olup kaymakam gibi nutuklar atarak odada dolaşır. Bu sırada
Yılanoğlu ve adamları kaymakamlığı kuşatmıştır. İçeriden nutukları duyunca
kaymakamın içeride olduğunu sanıp bomba atarlar. Kaymakamın en yakın adamı Deli
Çavuş hayatını kaybeder. İntikam yeminleri edilir.
Mahmut Ağa, Avukat Şeref Haktanır ve tüccar
Hacı Karamuratoğlu, Yılanoğlu'nun kendilerini satıp satmayacağından şüphelenir.
Bunun üzerine onu kaymakama şikâyet ederler. Amaçları, öldürme işini
kendileriyle birlikte yalnızca Yılanoğlu bildiği için onu ortadan kaldırmaktır.
Şikâyet üzerine bir müfreze hazırlanır. Mahmut Ağa, avukat ve Hacı da
müfrezeyle yola çıkar. Yılanoğlu'nun bulunduğu dağ kuşatılır. Jandarma çavuşu
saldırı emrini sorar; ancak kaymakamın başka bir planı vardır.
Kaymakam dağa doğru haykırır: “Yılanoğlu,
sonun geldi! Teslim ol! Mahmut Ağa, Karamuratoğlu ve Avukat Şeref seni ele
verdi!” Yılanoğlu, “Erkeksen gel, kendin teslim al,” diye karşılık verir. Bu
sırada kaymakam, Mahmut Ağa'ya, Hacı'ya ve avukata zorla kaymakam elbisesi
giydirir. Planı, onları sırayla gönderip Yılanoğlu'na teslim olmalarını
söylemeleridir. Elleri bağlı, ağızları kapalı olan bu kişiler birer birer dağa
gönderilir. Yılanoğlu onları kaymakam sanarak vurur. Korkuya kapılır: “Bu herif
keramet sahibi demişlerdi,” der. En sonunda kaymakamın kendisi gider.
Yılanoğlu'nun adamları da onun öldürülemeyeceğini sanarak korkuya kapılır.
Yılanoğlu kaçmaya çalışırken kaymakam tarafından vurulur. Kaymakam, “Harekât
bitmiştir!” diyerek noktayı koyar.
Yavaş yavaş bahar gelmeye, buzlar çözülmeye
başlar. Artık kasabadan gitme vakti gelmiştir. Kasabanın bütün sorunları
çözülmüştür. Yollar da açılmaya başlar ve gerçek kaymakam kasabaya ulaşır.
İlginç bir ayrıntı: Kasabaya gelen gerçek kaymakamı karşılayan kasabalıyı, filmin yönetmeni Kartal
Tibet canlandırır.
Deli kaymakamımız ve hâkimimiz arka kapıdan
kaçarak yola koyulurlar. Gitmeden Hatice'yi de ziyaret etmek isterler. Hatice,
kendisini de götürmelerini ister. Deli kaymakam gerçeği itiraf eder: “Benim
raporum var, deliyim. Kaymakam ben değildim.” Hatice ise son sözü söyler:
“Kasabanın tüm derdine derman oldun. Seni bırakamam.” Deli kaymakam kabul
etmez. Yolda ilerlerken arkalarından Hatice'nin sesini duyarlar. Hatice de
kardeşlerini yanına alıp deli kaymakamın peşine düşmüştür. Kamera uzaklaşır;
karla kaplı tepeden aşağı inerlerken kar topu oynamaya başlarlar. Film mutlu
sonla biter.
Asıl irdelemek istediklerime gelelim. Film,
bozuk bir düzenin eleştirisi gibi görünmektedir. Ancak filmdeki düzen
anlayışıyla 12 Eylül döneminin siyasi yaklaşımı arasında dikkat çekici
benzerlikler vardır. Buradan hareketle filmin doğrudan darbe propagandası
yaptığını söylemek doğru olmaz. Yine de bozuk düzeni değiştirmeye çalışan bir
delinin hikâyesi üzerinden, mevcut kurumların yerine güçlü ve sorgulanmayan bir
otoritenin geçirilmesi fikrinin nasıl sunulduğunu tartışabiliriz. Sanki kanunla
ve nizamla düzelmeyeceği düşünülen bu düzen, tepeden inme kararlarla değişecek
ve refah gelecektir. Şimdi bu benzerlikleri örneklerle açıklayalım.
Filmdeki kötüler sürekli kanuna sığınmaktadır.
Kaymakamın argümanı ise kanunun namussuzu koruduğu ve bu yüzden onu kaldırdığı
yönündedir. Avukatın, Mahmut Ağa'nın, hatta kahvecinin bile kanundan söz etmesi
bu açıdan önemlidir. Kaymakamın yaklaşımında, halk refah içinde değilse mevcut
kanunların da bir anlamı yoktur. Anayasanın askıya alınması ve meclisin
feshedilmesi gibi 12 Eylül uygulamalarıyla filmdeki bu anlayış arasında
benzerlik kurulabilir.
Darağacı sahnesine gelelim. Hacı
Karamuratoğlu, “Mahkemesiz adam asılır mı?” diye sorar. Kaymakam ise kendisine
göre bir suçlu bulunduğu ve cezasını çekmesi gerektiği için mahkemeye ihtiyaç
duymaz. Hâkimin “Sen istersen ben yine asarım,” demesi de yargının kaymakamın
iradesine tabi hâle gelmesini düşündürür.
Başlangıçtaki devlet törenlerine gerek
duymaması da bürokrasinin gereksiz görüldüğüne işaret eder. Dilekçeyi
kaldırması gibi… Filmde işler, kurumların olağan işleyişiyle değil, emir ve
komuta zinciri içinde çözülür. Bu yaklaşım, askerî yönetimlerde öne çıkan
merkeziyetçi anlayışla benzerlik taşır.
Avukat Şeref Haktanır'ın parti başkanı olması,
darbe öncesindeki siyasi partileri çağrıştırmaktadır. Filmde siyasi yapı,
hırsızlık ve rüşvetle anılan, hantallaşmış bir düzenin parçası olarak
gösterilir; dolayısıyla temizlenmesi gereken bir yapı gibi sunulur. Avukatın
“Protesto, protesto!” diye haykırması ve kaymakamın “Ne, pırasalı rosto mu
yapıyorsun?” diyerek onu küçümsemesi, siyasi ve hukuki itirazların
değersizleştirilmesi şeklinde okunabilir. Hacı'nın yargılandığı mahkeme de
benzer biçimde küçük düşürücü ve keyfî bir görüntü verir. Suç ve ceza ilişkisi
birkaç kısa sözle geçiştirilir. 12 Eylül döneminde askerî mahkemelerin verdiği
ağır cezaları düşündüğümüzde bu sahnelerle dönem arasında bir benzerlik
kurulabilir. Hacı'nın kodeste unutulması da haksız yere hapis yatan ve unutulan
mahkûmları akla getirir.
Kaymakamın sürekli hâkime danışması ve
kararların çok kısa sürede verilmesi de yargının kaymakamın iradesine göre
şekillenmesini gösterir. Burada hukuk, bağımsız biçimde işleyen bir denetim
mekanizması olmaktan çıkar; kaymakamın kararlarını onaylayan bir araca dönüşür.
Bir kere kaymakam mülki idare amiridir. Filmde
yaptığı işlerin tamamının kendi yetkisinde olduğunu söylemek mümkün değildir.
Bazı işler belediye başkanının ve yerel yönetimin görev alanına girer. Ancak
burada başka bir mesele ortaya çıkar: Belediye başkanı siyasi partiler
aracılığıyla seçilen bir yöneticidir. 12 Eylül yönetiminin siyasi partilere ve
seçilmiş kurumlara yaklaşımı düşünüldüğünde, filmde kasabanın sorunlarının
seçilmiş bir yerel yönetici yerine kaymakam aracılığıyla çözülmesi dikkat
çekicidir. Bu tercih, sorunların devlet eliyle ve güçlü bir otoritenin
müdahalesiyle çözülebileceği düşüncesini öne çıkarır.
Son olarak toparlayalım. Bu filmi gerçekten
çok severim. Onu yalnızca basit bir hikâye olarak izlemek, filmin bütün
emekçilerine haksızlık olur. İnsana “Keşke böyle bir düzen olsa,” dedirtiyor.
Ancak bu düzen, baskıcı ve insanların hangi görevde olduğunu unutturan bir
düzendir. Sorunları çözse bile hukuku ve denetimi bir kenara bırakan böyle bir
anlayış, zaten işlemekte zorlanan demokrasimize bir çomak daha sokabilir.
Hiç yorum yok:
Yorum Gönder