Ağa Züğürt Olunca

 

Yeşilçam filmleri bize yıllarca kötü zengin tip, fakir iyi tip gösterdi. Sunduğu tipler tamamen keskin çizgilere sahip, gri noktası olmayan şekildeydi. Zengin, güçlü, şımarık, kötü, ağa, fabrikatör, yozlaşmış şeyh; fakir iyi, kör mağdur, parası elinden alınmış, vs.

Eleştirel yığınla filmi vardır Yeşilçam’ın. Feodaliteyi, sömürü düzenini, hükümeti, pahalılığı eleştirir sürekli. Bunu yüzeysel asla yapmaz. Tek eleştirim, yukarıda bahsettiğim gibi karakterlerin keskin siyah-beyaz ayrımına tabi olmasıdır. Kibar Feyzo’da Kemal Sunal çok iyi, Şener Şen ise salt kötü tiptir.

Bir film var ki bu tanıma pek uymayan güzide bir filmdir. Belki uyar da diyebiliriz ama en azından klasik değil, tam tersi bir örnek oluşturmuş. “Züğürt Ağa”dan bahsetmek istiyorum. 1985 yılında çekilen film, Özal dönemi akisleriyle feodal düzenin değişip serbest piyasanın gelmesini, Ağa’nın İstanbul’da yaşadığı kültür şokunu ve değişen ekonomik düzeni anlatmaktadır.

Güneydoğu’da Haraptar Köyü’nün ağası olan Şener Şen, köyü ayakta tutmaya çalışmaktadır. Yağmur yağmıyordur, ekinler verimsizdir. Çare yağmur duasıdır. “Nefesi kuvvetli” şıh dua ederse yağmur yağacağına inanılmaktadır. Ancak köyün şıhı Ağa ile kavgalıdır. Sebebi, Ağa’nın babasının şıhın karısını ayartması ve samanlıkta yakalanmalarıdır. Şıh, Ağa’yı zorlamak için “Gelsin elimi öpsün, yağmur duasına çıkarım.” demiştir.

Burada önemli bir nokta var. Ağa, tek bildiği şey olan feodaliteye sıkı sıkıya sarılmaktadır. “Ağa el öpmez.” diyerek konumunu korumaya çalışmaktadır. Lakin köylü perişandır. Köşeye sıkışmıştır. Her şeye rağmen el öper ancak yine yağmur yağmaz. Bu süre içerisinde başka ağalardan destek de almıştır. Hatta onlar şehre yerleşmesi için teşvik etmişlerdir. Ağa düzenini bozmak istemez.

Köye bir yabancı aile sığınmıştır. Bu ailenin içinde Erdal Özyağcılar’ın oynadığı Kekeş Salman ve ailesi vardır. Kekeş oldukça kaypak ve aşağılık bir karakterdir. Ağa’nın yıllardır yanında çalıştığı kahyası, Ağa’ya “Pek tekin birine benzemiyor.” demesine rağmen yalvararak Ağa’nın yanına girmeyi başarmıştır.

İlginçtir, Ağa “Meziyetin ne?” dediğinde “Askere giderken motor öğrendim, anlarım.” der. Ağa, motoru olmadığı halde onu yanına alır. Özal yönetiminde iltimasın, gereksiz kadrolaşmanın olduğu bu döneme gönderme sanırım bu sahne. Zira köyde motorlu taşıt yoktur. Motor ustası kadrosundan Ağa’nın çizmelerinden sorumlu olur.

Ağa ne kadar zor durumda olsa da kuyruğu dik tutmaya çalışır. Güreş müsabakaları düzenler, otorite göstergesi olarak. Ancak bu müsabakalar köylü tarafından ayarlanmaktadır, Ağa’dan habersiz. Ağa yenilirse morali bozulacak, ziyafet de hayal olacaktı. Burada başlamıştır köylünün Ağa’yı küçük görmesi. Zira köylüye göre Ağa, aç karınlarını doyurmak zorunda olan biridir.

Türkiye’de demokrasi elbette var. Ancak gelişmeyen, yani demokrasiyi içselleştirmeyen topluma demokrasi gelirse trajik bir hal alıyor.

Seçim zamanı gelmiştir. Parti ileri gelenleri Ağa’ya misafir olur ve “Ağam, bizim partiye oy verin.” demişlerdir. Ağa marabalarını tembihler ve bir miktar da para verir. Seçim günü geldiğinde benim filmde en çok sevdiğim sahne gerçekleşir.

Ağa kahyaya seçimleri sorar. Kahya, “Biraz tatsızdır. Senin parti poku yemiştir. Bir oy çıkmıştır.” der. Ağa hiddetlenirken Kekeş Salman, Ağa’ya yaranmak için “Benim oyumdur, ağam.” der. Kahya da aynısını söyler. Ağa, “Ulan gavatlar, ikiniz de benim partiye oy verdiyseniz benim oyum nereye gitti o zaman?” der.

Kahya itiraf eder. Şapkasından Arapça yazılar olan bir kâğıt çıkarır. Şıh, karşı partiye oy vermesi karşılığında ona cennetten tapu ve biner lira da para vermiştir. O kâğıt da tapunun kâğıdıdır.

Feodalizm ilk çatırtısının sesini çıkarmıştır. Gerçi burada demokrasi, cumhuriyetin gücü falan demek isterdim ancak tamamen yine feodalizmden destek alınıp yapılan bir düzen devam etmektedir. Sadece Ağa ilk darbesini yemiştir.

Yine yukarıda bahsettiğim gibi Yeşilçam’ın sıradan iyi-kötü ayrımı pek yok. Varsa da tam tersi şekilde fakirler kötülük peşinde gibi olmuş. O da Orta Çağ masallarındaki fakirlerin kötü karakterleri, güçleri ve zenginlikleri olmadığı için kurnazlıklarıyla alt etmesi gibi bir fikriyatla yapılmış görünüyor.

Lakin Ağa ne kadar zengin olsa da ahlaki açıdan tek boyutlu bir karakter olarak yansıtılmıyor. Ağalık kurumunu korumaya çalışmaktadır. “Ağa el öpmez.” düşüncesi gibi. Statüko devam etmeli, köylü doyurulmalıdır.

Ağa’nın kadınlarla kafayı bozmuş babasına Kekeş Salman kız kardeşini peşkeş çekmeye çalışmaktadır. Maksadı Ağa’dan başlık parası almaktır. Ağa, Kekeş’i sıkıştırıp dövmüştür bile. “Kardeşini neden yaktın?” diye hesap dahi sormuştur.

Yalnız Ağa, seçim zamanı yediği kazığı unutmamıştır. Hasat zamanı köylüden intikam alırcasına üç hissenin yalnızca birini köylüye vermiştir. Köylü yaptığı yanlışın farkındadır. Ağa’nın ayaklarına kapanır ancak nafile. “Gelsin şıh yardım etsin size.” diyerek gerçek otoriteyi göstermiştir. Köylü aç kalacaktır, çare aramaktadırlar.

Kekeş Salman köylüye, “Hasadı çalın, benim dediğim kişiye satın, sonra da İstanbul’a kaçın.” demiştir.

Köylü, Ağa’nın babasının düğün günü ambara girip “hakları olan” hasadı çalarlar. Bu cümle biraz garip oldu. Ağayı anlatan bir filmde köylüyü yermek… Eğer farklı bir yönden anlatsaydı, aşağılık feodal beyi falan derdim sanırım.

Düğün günü Ağa’nın zaten yaşlı olan babası ölür. Köylü kaçmıştır, ambar boştur. Ancak sabah cenazede anlar Ağa köylünün kaçtığını. Marabası olmayan köyü Ağa ne yapsın? Köyü satılığa çıkarır.

Yine bir Özal göndermesi olarak bir müteahhit, oraların değerleneceğini öğrenip Ağa’yla pazarlığa girişir ve köyü satın alır. Ağa, “Bu köyün marabası yoktur, ne yapacaksın burayı?” der. Lakin müteahhit, “Sen ne yapacaksın, ver elini.” demiştir. Yani feodalizm yine bir darbe yemiştir, serbest piyasa ekonomisine karşı.

Asıl film işte burada başlıyor. Ağa, İstanbul’a göç etmek zorunda kalmıştır. İstanbul’un o kaosu, hengâmesi arasında kaybolmuştur. Hatta burada bir sembol olarak başındaki poşuyu çıkartıp sekiz köşe kasket takmıştır. İlk değişim bununla başlamıştır.

Geçimini sağlaması için çalışmak zorundadır elbette. En güvendiği adamı kahyasıyla araştırmalara başlamıştır. Bu sırada da köylüleri bulmuştur. Haraptar Kıraathanesi’ndedirler. Hepsini orada azarlar, tek sıraya sokar. “Şimdi sizi jandarmaya vereyim mi?” der. Ancak yine insaniyeti tutar, affeder.

Köylünün biri kahveciye, “Ağama çay getir la.” der. Ancak Ağa ağalığını göstermeye çalışır. “Ağanın olduğu yerde maraba çay söyler mi?” der. “Çaylar benden.” der. Lakin burası İstanbul’dur ve işler böyle yürümez.

Bakkaldan sigara alırken kapıda “Devren satılık” yazısını görünce ağalığa yakışır olan ticaret yapma fikri Ağa’ya oturur. Bakkalla anlaşırlar. Kahya, ileride işlerin daha da kötü olacağından habersiz, “Ağam, sende müthiş ticaret kafası var.” der.

Ne kahya ne de Ağa bakkallıktan zerre anlamamaktadırlar. Kasada sıra uzar gider, yazarkasayı çözemezler. Müşteri sıkılıp gider. Tartıdan anlamazlar. Peyniri keser, alır, tekrar koyar. Yani dakikalarca uğraşır. Rafların arasından mal alırken rafı devirirler vs.

Bu sırada da ev ahalisi sürekli bakkalı yağma etmekle meşguldürler. En sonunda camda yine “Devren satılık” yazısı belirir.

Kahvede köylü, “Ağam, çerçilik senin neyine?” demektedir. Sonra kamyon arkasında domates satmaya başlarlar. Bu işi tutturmuşlardır da. Lakin bir gün yanlış park ettikleri için araç çekilmiştir. Bürokrasi ve hafta sonunun denk gelmesi sonucu araba yedieminde bekler, domatesler çürür.

Arabayı teslim aldıklarında ilerlerken arabadan duman çıkmaya başlar ve alevlere teslim olur. Yine aynı sahne: Kahvede köylüler, “Ağam, sen bu domates işine hiç girmeyecektin.” derler.

Ağa elini neye atsa kurutmaktadır. Meyve satar, balon satar, limon satar ama hep hüsran ile sonuçlanır. Bir şekilde eline yüzüne bulaştırır. Evdeki eşyaları da satmaya başlar. Kirasını dahi ödeyememektedir.

Kekeş Salman’ın kız kardeşi Kiraz, Ağa’nın babasına eş olarak gelmiştir ama düğün günü öldüğünden yine de evde beraber yaşamaktadırlar. Ancak Ağa’nın karısı ve annesi kıza gün yüzü göstermemektedirler.

En son mahalledeki bir delikanlı Kiraz’a görücü göndermiştir. Çok başlık parası vereceklerdir. Para Ağa’yı kurtarabilecektir. Ağa, Kiraz’a soralım demiştir yine de. Kiraz, başlık içinse tamam ama istemem demiştir.

Bu sırada kahya, Ağa’ya bir maruzatını söyler. Annesinin hasta olduğunu, ne zamandır para da gönderemediğini söyler. Ağa gümüş tabakasını, sigara çubuğunu, tespihini kahyasına verir.

“Sen hamallık yapar, ekmeğini taştan çıkarırsın ama ben yapamam. Köylünün bana nasıl baktığını bilmiyor muyum? Burada ağalık bitmiştir. Ama ben yine de bir ağayım. Benim yanımda durumun daha da bok olacak. Seni azat ettim, gidebilirsin.”

Hatta ona filmin başından beri kahya demesine rağmen bu konuşmada ismiyle hitap eder: “Müsellim Efendi.” der. Sarılıp ayrılırlar.

Ağa son ağalık vazifesini de yapmıştır. Lakin emarelerini yavaş yavaş kaybetmektedir.

Ağa’nın karısı daha fazla dayanamayıp çocukları da alıp evi terk etmiştir. Ağa artık yalnızdır. Tek destekçisi Kiraz kalmıştır.

Kiraz koynundan beşi bir yerde çıkarır ve Ağa’ya uzatır. Ağa onları alıp bozdurur. Çarşıda eve dönerken ezan sesi duyar, bir namaz kılmak ister, camiye yönelir.

Şadırvanda abdest alırken paranın ceketinin cebinde olduğunu hisseden bir yankesici tarafından soyulur. Son parasını da kaybetmiştir Ağa artık.

Eve sinirle geldiğinde Kekeş Salman’ı görür. Kekeş ticaretle uğraşmaktadır ve işleri gayet iyidir. “Başlık ver, Kiraz sende kalsın.” der.

Ağa zaten sinirlidir, iyice sinirlenir. Mutfaktan bıçağı kaptığı gibi Kekeş’in üzerine yürür, evden kovar. Siniri hâlâ geçmemiştir.

“Benden olsa olsa hıyar ağası olur.”

diyerek bıçağı kendi karnına saplar. Lakin şansına bıçak yamulur ve ölmez.

Sinir harbi bittiğinde sakince bahçede oturmaktadır. Kiraz ona komşudan borçla aldığı kahveyi getirmektedir.

Ağa, “İstersen abinin yanına dön, artık o da bir ağa sayılır.” der.

Kiraz, “Ağam, hâlâ anlamadın mı? Ben sana vurulmuşum. Her kızın gönlünde bir ağa yatar.” der.

Ağa, “Bu ağa züğürt ağadır.” der.

Kiraz, “Olsun, ben senin insaniyetliğini sevdim. Belki de bundan ağalığı beceremiyorsun.” der.

Son bir çare düşünürler. Kiraz, “Hiç iyi yaptığın bir şey yok mu?” der. Ağa gülüp “Çiğ köfte.” der. Ama malzemeler için paraya ihtiyaç vardır. O da tamamen bitmiştir.

Kiraz, Ağa’nın körüklü çizmelerine bakar. Tabi ki onlar da satılır. Ağa, eskici giderken peşine gitmeye bile yeltenir ama nafile, ayaklarında terliklerle kalır. Ağa’nın son ağalık emaresi de gitmiştir.

Ağa, köylüyle birlikte ayakkabı boyayıp lahmacun satarken, kendisi de eşit şekilde çarşıda çiğ köfte satmaya başlar.

Akşam olduğunda ise elinde boş tepsiye ritim tutarak mutlu şekilde evinin yolunu tutar.

Ağa artık tam manasıyla İstanbullu olmuş, ağalık üzerinden kurduğu hayatı geride bırakmıştır.